Na Éloge Willy Kaneza
Utulivu wa heshima mwingi ulijaza ukumbi katika Chuo Kikuu cha Bates usiku wa Aprili 11 wakati wanafunzi, wahasiriwa, walimu, na wanajamii wakikusanyika kuadhimisha Kwibuka 32, kumbukumbu ya miaka 32 ya Mauaji ya Kimbari ya 1994 dhidi ya Watutsi nchini Rwanda.
Imefanyika katika Memorial Commons katika Chase Hall, sherehe hiyo iliwaleta pamoja washiriki kutoka Maine kote — ikiwa ni pamoja na wanajamii wa Rwanda, Burundi na Congo, wakazi wa Marekani, wanafunzi kutoka vyuo mbalimbali, na viongozi wa dini — kwa jioni ya kukumbuka, ushuhuda, na tafakari ya vizazi chini ya mada ya “Kumbukumbu, uponyaji, na mazungumzo ya vizazi nchini Rwanda ya leo.”
Imeandaliwa na wanafunzi, Idara ya Masomo ya Kifaransa na Umoja wa Kifaransa wa Bates, Ibuka Maine, na washirika wa jamii, tukio hili liliunganisha mjadala wa jopo, tafakari ya kielimu, ushuhuda wa wanafunzi, na ibada ya mishumaa ya kuenzi waathirika wa mauaji ya kimbari.
Maadhimisho yalifanyika wakati Rwanda na jumuiya ya kimataifa zilipokuwa zikianza Wikendi ya Kila Mwaka ya Majimbo, siku za saba za mwanzo za kipindi cha kumbukumbu cha siku mia moja kinachotambulisha muda wa mauaji ya kimbari kutoka Aprili hadi Julai 1994. Wiki huanza kila Aprili 7, inayotambuliwa na Umoja wa Mataifa (UN) kama Siku ya Kimataifa ya Kutafakari juu ya Mauaji ya Kimbari ya 1994 dhidi ya Watusi nchini Rwanda.
Katika ujumbe wake wa kila mwaka, Katibu Mkuu wa UN António Guterres aliwahimiza watu wa dunia wasikumbuke tu bali pia wachukue hatua. “Haikoshi kukumbuka waliokufa. Lazima tujifunze kutokana na makosa ya zamani na kulinda walio hai,” Guterres alisema, akiwataka kuchukua hatua thabiti dhidi ya hotuba za chuki, kukanusha, na kuhamasisha ukatili.
Historia iliyokumbukwa: siku mia moja ambazo zilibadilisha Rwanda
Ubaya wa kimbari ulianza mnamo Aprili 6, 1994, wakati ndege iliyokuwa ikibeba Rais wa Rwanda Juvénal Habyarimana na Rais wa Burundi Cyprien Ntaryamira iliporushwa karibu na Kigali.
Kile kilichofuata kilikuwa mojawapo ya kipindi cha mauaji makubwa ya haraka na ya ukatili katika historia ya kisasa. Kwa takriban siku mia moja, zaidi ya watu milioni 1 waliuawa, kulingana na makadirio ya UN — wawe wengi ni Watusi, pamoja na Wahutu na wengine waliokinzana na mauaji hayo ya kimbari.
Uchunguzi huo ulikuwa umeandaliwa, kwa mfumo, na uliungwa mkono na propaganda ya kidini, ukiwalenga watu binafsi kutokana na utambulisho wao pekee.
Historia hiyo ilianzisha maadhimisho, ambapo wazungumzaji walisisitiza kwamba kumbukumbu si ishara tu, bali ni jukumu linalobebwa vizazi kwa vizazi.
“Kukumbuka si Kueleza Makosa”
Kati ya waandaaji waliokuwa wakihojiwa na Amjambo Africa alikuwa Deborah Meillah Asiimwe Hirwa, mwanafunzi shiriki wa kupanga tukio ambaye historia ya familia yake inahusishwa sana na mapambano ya ukombozi wa Rwanda.
“Kwani kwangu, kukumbuka si kusema makosa,” Hirwa alisema. “Ni kuheshimu maisha ya Watusi wasiokuwa na hatia waliouawa wakati wa mauaji ya kimbari mnamo 1994. Ni njia ya kudumisha kauli ya ‘hapana tena.”
Alikumbuka mazungumzo ya hivi karibuni na rafiki aliyehoji iwapo kukumbuka kunalingana na kuhalalisha makosa. “Kukumbuka ni njia ya kuchukua jukumu kama nchi na kuheshimu kumbukumbu za waathirika bila kumkashifu mtu yeyote au kumwonyesha aibu mtu yeyote,” alisema.
Baba ya Hirwa, ambaye alikulia uhamishoni Uganda na baadaye kujiunga na Front ya Kiarabu ya Patriotic Rwandan (RPF), alikuwa miongoni mwa wale waliosaidia kuwaliberisha Wanyarwanda mnamo 1994. Baadaye alifariki baada ya ukombozi.
ADVERTISEMENT
“Hiki ni sehemu ya historia inayonifanya nisiwe na utulivu,” alisema.
Jeraha za kisaikolojia na uponyaji toka vizazi kwa vizazi
Enathe Muhawenimana, mwanafunzi mwengine mpangaji aliyezungumza na Amjambo Africa, alisisitiza umuhimu wa mazungumzo ya kizazi katika uponyaji wa majeraha ya kihistoria.
“Inakuwa rahisi sana kwa wazazi waliopitia kimbilio la mauaji ya halaiki kuhamishia watoto wao majeraha,” alisema. “Watoto wanaweza kurithi majeraha ya wazazi wao. Uponyaji unakuja kwa kuungana pamoja kwa mshikamano, lakini pia kuponyana pamoja.”
Alisema matukio ya Kwibuka husaidia kuunganisha mapengo ya kihisia na kihistoria kati ya vizazi. “Hii ni kuhusu kuelewana,” alisema. “Sio tu kukumbuka kilichotokea, bali pia kujifunza jinsi ya kuponyana pamoja.”
Kufikiri kielimu: kumbukumbu na uwajibikaji
Tukio hilo pia lilijumuisha uonyeshaji wa filamu ya nyaraka uliotambulishwa na Alexandre E. Dauge-Roth, profesa wa Masomo ya Kifaransa na Masomo ya Wafaranzi wa Kifaransa katika Chuo Kikuu cha Bates. Dauge-Roth ni mtaalamu anayejishughulisha na uwakilishi wa Mauaji ya Kimbari dhidi ya Watutsi mwaka 1994. Amefanya utafiti na kazi za kielimu nchini Rwanda, ikiwa ni pamoja na miradi ya ushirikiano na waliopona na wanafunzi.
Alisema nafasi za kielimu lazima zikabiliane na historia zilizogumu kwa uwazi. “Ukimya unaweza kuwalinda, lakini pia unaweza kuwa na athari mbaya kwa muda mrefu.”
Alisisitiza usahihi wa kihistoria. “Mauaji ya kimbari nchini Rwanda yalikuwa mauaji ya kimbari dhidi ya Watutsi. Kuelewa hilo ni muhimu.”
Na alionya kwamba mazungumzo ya kuondoa ubinadamu lazima yachukuliwe kwa uzito hata kabla ya machafuko kutokea. “Mazungumzo kama haya hayasababisha mauaji ya kimbari kila mara,” alisema, “lakini huunda hali zinazofanya iwezekane.”
“Si namba tu”: ushuhuda wa mwokozi baada ya jukwaa
Landry Kwizera, Rais wa Jumuiya ya Wanyarwanda Nchini Nje — Tawi la Maine (RCAM) na mwokozi wa mauaji ya kimbari, alizungumza baada ya majadiliano ya jukwaa, akitoa ushuhuda wa kibinafsi sana. “Kwa sisi kama waliookoka, si namba tu,” Kwizera alisema. “Ni wazazi wetu, majirani zetu, wenzetu kazini, watu tuliosoma nao shule.”
Alikataa aina yoyote ya kupinga au kupotosha historia. “Kukumbuka si chaguo,” alisema. “Kusahau kungekuwa kuwakata tamaa wale tuliowapoteza.” Kwizera pia alisisitiza kwamba mauaji ya kimbari yaliwalenga watu kwa sababu ya nani walikuwa. “Tukisema ilikuwa mauaji ya kimbari dhidi ya Watusi, haiwezi kujadilishwa.”
Akikumbuka uzoefu wake akiwa mtoto mwaka 1994, alisema, “Nilikuwa na umri wa miaka sita. Hatukuelewa kila kitu, lakini wazazi wetu walijua tunalengwa.”
Licha ya mshtuko huo, alisisitiza uvumilivu na uwajibikaji. “Hatuimesimama hapa kama waathirika,” alisema. “Tumesimama hapa kama mwanga na tumaini la siku zijazo bora.” Pia alionya kuhusu hatari za upotoshaji. “Kama hatusemi wazi, wengine watapotosha historia kwa ajili yetu. Na ndivyo kukanusha kunavyokua.”
Sauti ya mwanafunzi kuhusu kumbukumbu
Benjamin Ndamukunda, 21, mmoja wa waandaaji wa tukio hilo, alizungumza na Amjambo Africa na kuakisi kwa nini kizazi chake kinahusiana na Kwibuka.
“Tukio hili limeunda uelewa wangu wa nani sisi kama watu,” alisema. “Inaonyesha jinsi jamii yetu ilivyo hodari.” Alisema maadhimisho hayapaswi kuelezwa vibaya. “Sidhani kuwa yanaamsha chuki. Inaleta ufahamu ili tuweze kujifunza kutokana na makosa na kuhakikisha kuwa hayatokei tena.”
Ndamukunda aliongeza kuwa hata vijana waliyozaliwa baada ya mauaji ya kimbari wana jukumu la kushiriki katika historia yake. “Inaweza kujisikia mbali,” alisema, “lakini bado ni sehemu ya utambulisho wetu na jukumu letu.”
Tafakari ya jamii
Miongoni mwa waliohudhuria alikuwa Janet Letters, mwanachama wa Kanisa la The Ark huko Lewiston, ambaye alikuja kuunga mkono marafiki waliopata madhara kutokana na mauaji ya kimbari. “Nilibarikiwa sana kuhudhuria,” alisema. “Ilikuwa muhimu sana kwangu kuwa pale kuunga mkono na kuelewa yaliyopitia.”
Aliongeza, “Mauaji ya kimbari ni uovu mkubwa, na hakuna mtu aliyeingilia kati kuzuia. Naomba kuwa na ufahamu wa dunia ili hili lisitokee tena.”
Tafakari ya mwanafunzi: Solomon Kayobotsi
Mwanafunzi Solomon Kayobotsi, mwanachama wa timu ya kuogelea ya Bates College, alitoa monolojia wakati wa mpango akiakisi kuhusu kumbukumbu na utambulisho. Alielezea Kwibuka kama “kurejesha ukweli.”
“Hapa ndipo kimya kinapovunjika, na kumbukumbu zinahifadhiwa kama hazina,” alisema.
Wajibu wa Taasisi
James L. Reese, Naibu Dekani wa Wanafunzi wa Programu za Wanafunzi wa Kimataifa katika Chuo Kikuu cha Bates, pia alizungumza na Amjambo Africa, akisisitiza nafasi ya vyuo vikuu katika kuendeleza mazungumzo.
“Mikumbusho hii ni mfano thabiti wa uponyaji,” alisema. “Inatusaidia kufikiria kuhusu haki, usawa, na uwajibikaji.”
Aliongeza kwamba elimu lazima iendelee zaidi ya kupata maarifa. “Wanafunzi wanaweza kuchukua kile wanachojifunza na kuwa wadau wa kuendeleza jamii bora,” alisema.
Kumbukumbu na bweni la usiku
Mshiriki wa mauaji ya kimbari na mshauri wa afya ya akili Anne Marie Mukankusi, ambaye alishiriki kwenye majadiliano ya jopo, alikumbusha hadhira juu ya uzito wa kudumu wa kumbukumbu. “Vitu vyote unavyoviona, nilivishuhudia nikiwa kijana,” alisema. “Hatuwezi kustahimili kusahau.”
Jioni ilimalizika kwa bweni la usiku lenye taa za mishumaa, huku washiriki wakiinua heshima kwa ukimya kwa waathirika wa mauaji ya kimbari. Wakati mishumaa iking’aa kwenye ukumbi, ujumbe huo ulienea zaidi ya Lewiston: kumbukumbu sio tu kuhusu zamani — ni jukumu kwa ajili ya siku zijazo. Au, kama washiriki walivyoriwaza kwa sauti tofauti wakati wote wa jioni: Kamwe tena lazima ziwe zaidi ya maneno
