by Amy Harris
Dhammaan dadka dhasha waxay halis ugu jiraan niyad-jabka umusha ka dib (PPD), iyo heerarka niyad-jabka dhalmada ka dib ayaa kordhay Maraykanka tan iyo 2010, in ka badan laban laabmay Isbaanishka, Blacks, iyo Asian/Pacific Islanders. Si kastaba ha ahaatee, inkastoo ay tahay dhibaatada nafsiga ah ee ugu badan ee dhalmada, xaaladda si weyn ayaa loo fahmaa oo aan laga helin dumarka, qoysaskooda, iyo bixiyeyaasha daryeel caafimaad.
Qaar ka mid ah calaamadaha PPD waa niyadda oo isbedbedesha, oohin joogta ah, hurdo la’aan, dhibaatooyin xoog-saarid, iyo cunto xumo. Calaamadaha kale waxaa ka mid ah walaaca, dareenka dembiga, kor u kaca ama xanaaqa aan la garanayn, dareenka rajo la’aanta, ama dareen madhan ama “filan”.
Niyad-jabka dhalmada ka dib wuxuu caadi ahaan ku soo baxaa 4-12 toddobaad gudahood ka dib dhalmada laakiin wuxuu dhici karaa ilaa hal sano ka dib marka ilmuhu dhasho. Ilaa shantii dumar ah mid ka mid ah ayaa laga yaabaa inay la kulmaan xaaladda, calaamadaha waxay ku adkeyn karaan hooyada inay daryeesho ilmaheeda. Niyad-jabka dhalmada ka dib wuxuu ka hortagi karaa isku xirnaanta hooyada iyo dhallaanka waxayna waxyeelo u geysan kartaa caafimaadka bulshada iyo garashada.
Haweenka soogalootiga ah ayaa la ildaran PPD
Hooyooyin badan oo cusub oo Mainer ah ayaa ku sugan Maraykanka oo keliya, iyaga oo aan haysan taageerada lamaanayaashooda iyo qoysaskooda, iyo luminta taageerada dhaqameed ee gaarka ah ayaa ka dhigaysa hooyooyinka soogalootiga ah inay u nugul yihiin niyad-jabka dhalmada ka dib. Markii ay ku soo noqdeen waddankoodii, hooyooyinka cusub waxay lahaan lahaayeen goobaabin haween si ay wax u karsadaan, uga caawiyaan daryeelka dhallaanka, iyo bixinta taageerada umusha, laakiin tani lagama yaabo gudaha U.S.
Nuna Gleason, oo ah agaasimaha fulinta ee dhaawaca Healers International iyo mashruuca Maine Afro Yoga, iyo soo galooti ka timid Kenya oo ku nool Maine, ayaa la wadaagtay khibradeeda niyad-jabka kadib markii ay dhashay ilmo yar. Waxay sheegtay in markii hore aysan fahmin waxa ay ku sugan tahay. “Kaliya ma murugoon,” ayay sharaxday. “Waxa aan dareemayay in aan ka fogaanayo, sida aan si joogto ah u jahawareeray, culays iyo daal dhan walba ah, waxaan ku ooyi jiray teleefanka aniga iyo walaalahay Kenya ku soo laabtay, waxa aan is waydiinayay sababta aan farxad badan u dareemi waayay safar dheer oo intaas le’eg ka dib si aan ilmahayga dunida u keeno.”
Cait Vaughan waa hogaamiyaha barnaamijka ee Barnaamijka Doula ee Dhaqanka ee Joogtogeeda. Waxay tilmaantay in haween badan oo soo-galootiga ah ay yihiin kuwa ka badbaaday xadgudubka galmada iyo dhaawacyada ay la kulmeen ka hor inta aysan imaan Mareykanka ama ka dib imaatinka dalkan. Uurka iyo dhalmada waxay dib u nixin karaan kuwa badbaaday waxayna u horseedi karaan caafimaadka maskaxda oo sii xumaanaya, ayay tidhi. Marka loo eego tirakoobka qaranka, kala bar dhammaan haweenka soo-galootiga ah (ku dhawaad saddex jeer celceliska qaranka ee Mareykanka) waa kuwa ka badbaaday xadgudubka.
Waxyaalaha kale ee halista ah ee PPD waxay leeyihiin taariikh dareen shucuureed isbedelada hoormoonka sida premenstrual syndrome, taariikhda shakhsi ama qoyska ee niyad-jabka ama walaaca, uur adag (sida sonkorowga uurka) ama dhalmada (sida qalliinka dhalmada), taariikhda dhaawacyada, ama dhibaatooyinka dhaqaale ama shaqada.
Caawinaad waa suurtagal
Niyad-jabka dhalmada ka dib waa la daweyn karaa, laakiin caqabadaha luqadda iyo caadooyinka dhaqameed ee aan la aqoon waxay saameyn karaan nidaamka taageerada haweeneyda, fahamkeeda arrimaha caafimaadka maskaxda, iyo rabitaankeeda inay raadsato caawimo, labadaba xilliga uurka iyo ka dib dhalmada.
Erin Kilduff, kalkaalisada- umulisada iyo kalkaalisada caafimaadka dhimirka ee Isbitaalka Haweenka iyo Dhallaanka ee Providence, RI waxay kaloo xustay in ilaha caafimaadka dhimirku ay gabaabsi yihiin – xitaa way ku yar yihiin bulshooyinka la haybsooco marka loo eego dadweynaha guud. Haddana dadka nugul sida soo-galootiga “waxay la kulmaan go’doon qoto dheer inta lagu jiro waqti si dabiici ah u go’doonsan,” sida uu sheegay Kilduff.
Xataa xaaladaha adeegyada laga heli karo, dadka waddanka u soo guurey ayaa laga yaabaa inay ka caga jiidaan inay raadiyaan. Sida ay sheegtay Marisa Rosenthal, oo ah kalkaalisada foosha iyo umulinta ee Maine Medical Center ee Portland, haweenka qaar ayaa ka fogaada dhakhtarka sababtoo ah waxay ka walwalaan in haddii lagu ogaado inay niyad-jabsan yihiin, adeegyada ilaalinta carruurtu ay ilmahooda kaxaysan karaan. Cabsida masaafurinta ayaa sidoo kale laga yaabaa inay haween badan ka dhigto inay ku yaraadaan booqashooyinka daryeelka dhalmada ka hor iyo umusha, halkaasoo laga baari karo PPD.
Si gacan looga geysto wax ka qabashada diidmada in la raadiyo daryeel, 2024 aasaasayaasha In Her Presence waxay ku biireen Vaughan iyo Gleason si ay u abuuraan barnaamij iskaashi dhaqameed oo ku lug leh doulas-Mareykanku tabobaray iyo xubnaha Joogitaanka. Doula waa xirfadle tababaran oo siiya taageero jireed, shucuureed, iyo macluumaad macmiilkooda ka hor, inta lagu jiro, iyo ka dib dhalmada. Sannadkii ugu horreeyay, Vaughan iyo Gleason (labadaba doulas) waxay ku tababareen ka qaybqaatayaasha joogitaankeeda sidii ay u noqon lahaayeen doulas dhaqameed, iyagoo ka caawinaya xirfadlayaasha caafimaadka bixinta daryeel dhaqan-karti leh iyo daryeel xasaasi ah. Qabanqaabiyeyaasha barnaamijka ayaa rajeynaya inay kobciyaan barnaamijka si ay ula kulmaan tirada sii kordheysa ee haweenka qaba niyad-jabka dhalmada ka dib.
Inta badan habka lakabka leh ee lagu daweeyo niyad-jabka dhalmada ka dib ayaa si fiican u shaqeysa. In la arko la-taliye xirfad leh oo daawaynta hadalka ah iyo qaadashada daawooyinka sida dawooyinka niyad-jabka ayaa la muujiyay inay yihiin qaar ka mid ah daawaynta ugu waxtarka badan ee niyad-jabka dhalmada ka dib. Haweenka qaarkood waxay bilaabaan inay dareemaan fiicnaan marka ay awoodaan inay la xiriiraan hooyooyinka kale, weydiiyaan caawinta daawashada ilmahooda, oo ay mudnaanta siiyaan hurdada. Taageerada dhalmada ka dib International waxay bixisaa in ka badan 50 kooxood oo taageero online ah oo lacag la’aan ah, oo ay ku jiraan mid ka mid ah xubin kasta oo ka mid ah bulshooyinka Madow, Asaliga ah, ama BIPOC ee la kulmay dhaawac (maskaxeed iyo/ama jireed) xilliga dhalmada.
Mawqifyada ayaa isbedelaya
Dhaleeceyntu waxay ka hor istaagi kartaa haweenka waddanka u soo guurey inay dadka kale kala hadlaan dareenkooda, laakiin marka ay dumar badan ka hadlaan niyad-jabka umusha ka dib iyo caafimaadka maskaxda haweenka, PPD yaraanta ayaa la ceebayn doonta. Intaa waxaa dheer, sida haweenka dhaqamada kala duwani ay uga hadlaan baahidooda shucuureed inta lagu jiro uurka, dhalmada, iyo umusha ka dib, bixiyeyaasha daryeelka caafimaadku waxay baran doonaan sida loo bixiyo daryeel dhaqameed karti badan.
Cait Vaughan waxa ay aaminsan tahay in dhammaan dumarka umusha ay tahay in ay shucuurtooda la wadaagaan qof ay ku kalsoon yihiin, sababtoo ah “kalinimada dareenka adag ayaa aad uga adag in lala wadaago haweeney kale oo laga yaabo inay si sax ah u garanayso waxaad dareemayso.”
Nuna Gleason waxay rabtaa dhammaan hooyooyinka inay ogaadaan in “ma jirto wax ceeb ah oo lagu weydiisanayo taageerada. Ma tihid daciif – jidhkaaga, maskaxdaada, iyo naftaadu waxay soo martay wax weyn. Naso markaad awooddo. Dadku ha caawiyaan. Dhis goobaabin, xitaa haddii ay yar tahay. Doula, saaxiib, walaashii telefoonka – qof ku xasuusinaya inaad weli ku jirto dhammaan. “
Fiiro gaar ah: Xaalado naadir ah, hooyooyinku aad bay u murugaysan karaan oo ay ka fikirayaan inay naftooda ama ilmahooda waxyeeleeyaan. Daawaynta degdega ah ayaa loo baahan yahay haddii ay tani dhacdo sababtoo ah waxay noqon kartaa xaalad degdeg ah oo nafta halis gelisa. Haddii adiga ama qof aad taqaan ay la kulmaan fikradahan dhibka leh, wac 911 ama lambarka gargaarka degdegga ah ee degaankaaga; Khadka Tooska ah ee Ka Hortagga Is-dilka Qaranka (988) iyo mareegta; ama Khadka Caawinta Caalamiga ah ee Taageerada Dhalmada kadib 1-800-944-4773 (4PPD), #1 En Español ama #2 Ingiriisi.
