Waxaa qoray Éloge Willy Kaneza
LEWISTON, Maine – Aamusnaan aad u weyn ayaa buux dhaafisay hoolka Bates College fiidnimadii 11-ka Abriil iyada oo ardaydii, kuwii badbaaday, macallimiinta, iyo xubnaha bulshada ay isugu soo baxeen xuska Kwibuka 32, sannadguuradii 32aad ee 1994-kii Xasuuqii ka dhanka ahaa Tutsi ee Rwanda.
Waxaa lagu qabtay Memorial Commons ee Chase Hall, xusku wuxuu isu keenay ka qaybgalayaasha Maine oo dhan – oo ay ku jiraan xubno ka socda bulshada Ruwaanda, Burundian iyo Congolese, dadka deggan Mareykanka, ardayda kulliyadaha kala duwan, iyo hoggaamiyeyaasha caqiidada – fiidkii xusuusta, marag-kaca, iyo milicsiga dhex-dhexaadinta mawduuca “Xusuus, bogsiin, iyo wada-xaajoodka Rwanda ee maanta.”
Waxaa soo qabanqaabiyay ardayda, Bates French iyo Francophone Department, Ibuka Maine, iyo la-hawlgalayaasheeda bulshada, dhacdadan ayaa isku dartay dood-cilmiyeed, milicsi tacliimeed, markhaati arday, iyo feejignaan shumaca ah oo lagu sharfay dhibanayaasha xasuuqa.
Xuska ayaa yimid iyadoo Rwanda iyo bulshada caalamku ay galeen toddobaadka baroor-diiqda ee sannadlaha ah, toddobada maalmood ee ugu horreeya ee boqolka maalmood ee xusuusta muddada xasuuqa ee Abriil ilaa Luulyo 1994. Toddobaadka ayaa bilaabmaya Abriil 7 kasta, oo Qaramada Midoobay (UN) u aqoonsatay Maalinta Caalamiga ah ee Milicsiga Xasuuqii 1994 ee Rwanda ka dhanka ahaa Tutsi-ga.
Fariintiisa sanadlaha ah, xoghayaha guud ee Qaramada Midoobay António Guterres waxa uu ku booriyay caalamka in aysan xasuusan oo kaliya balse ay ficil sameeyaan. “Kuma filna in la xasuusto kuwii dhintay, waa inaan wax ka baranaa guul-darradii hore, waana inaan ilaalinaa kuwa nool,” ayuu yiri Guterres, isagoo ku baaqay in tallaabo adag laga qaado hadallada nacaybka, diidmada, iyo kicinta rabshadaha.
Taariikh la xasuusan yahay: boqol maalmood oo Rwanda wax ka beddelay
Xasuuqa ayaa ka dhashay 6-dii April 1994-tii, markii diyaarad ay la socdeen Madaxweynaha Rwanda Juvénal Habyarimana iyo Madaxweynihii Burundi Cyprien Ntaryamira lagu soo riday meel u dhow magaalada Kigali.
Waxa xigtay mid ka mid ah dhacdooyinkii ugu dhaqsaha badnaa uguna naxariisdarada badnaa ee dil wadareed taariikhda casriga ah. Ku dhawaad boqol maalmood gudahood, in ka badan 1 milyan oo qof ayaa la dilay, sida laga soo xigtay qiyaasaha Qaramada Midoobay – Tutsiga ugu badan, oo ay weheliyaan Hutu iyo kuwa kale oo ka soo horjeeda xasuuqa.
Rabshadaha ayaa ahaa kuwo abaabulan, nidaamsan, oo ay hurinayeen dacaayado xag-jir ah, oo lagu beegsanayo shakhsiyaadka ku salaysan aqoonsiga oo keliya.
Taariikhdaas ayaa qaabaysay xuska, halkaas oo dadkii ka hadlay ay ku nuuxnuuxsadeen in xususku aanu ahayn astaan kaligiis, balse ay tahay mas’uuliyad la wada qaado.
“Xusku maaha cambaarayn”
Qabanqaabiyaasha oo la hadashay Amjambo Africa waxaa ka mid ahaa Deborah Meillah Asiimwe Hirwa, oo ah ardayad abaabushay oo taariikhda qoyskeedu aad ugu xiran yahay halgankii dib u xoreynta Rwanda.
Taariikhdaas waxay qayb ka tahay sababta aanan u aamusi karin,” ayay tiri.
Dhaawaca dhex-dhexaadinta iyo bogsashada
ADVERTISEMENT
Enathe Muhawenimana, oo ah qabanqaabiyaha arday kale oo la hadlay Amjambo Africa, ayaa ku nuuxnuuxsaday muhiimadda wada-hadallada dhexmara ee bogsashada dhaawacyada taariikhiga ah.
“Aad bay ugu fududahay waalidiinta la kulmay xasuuqa inay u gudbiyaan nabarrada caruurtooda,” ayay tidhi. “Carruurtu waxay dhaxli karaan dhibaatada waalidkood, bogsiinta waxay ka timaadaa isu imaatinka si wadajir ah, laakiin sidoo kale bogsashada.”
Waxay sheegtay in dhacdooyinka Kwibuka ay gacan ka geystaan in la isku xiro farqiga shucuureed iyo taariikheed ee u dhexeeya jiilalka. “Tani waxay ku saabsan tahay isfahamka,” ayay tidhi. “Ma aha oo kaliya in la xasuusto wixii dhacay, laakiin sidoo kale barashada sida loo wada bogsado.”
Milicsiga tacliinta: xusuusta iyo mas’uuliyadda
Munaasabadda ayaa sidoo kale waxaa ku jiray baaris dukumeenti ah oo uu soo bandhigay Alexandre E. Dauge-Roth, oo ah borofisar wax ka dhiga daraasaadka Faransiiska iyo Faransiiska ee Bates College. Dauge-Roth waa aqoonyahan ku takhasusay matalaadda Xasuuqii 1994 ee ka dhanka ahaa Tutsiga. Waxa uu Rwanda ka sameeyay cilmi-baaris iyo shaqo waxbarasho, oo ay ku jiraan mashaariic iskaashi oo lala yeeshay badbaadayaasha iyo ardayda.
Waxa uu sheegay in goobaha waxbarashadu ay tahay in ay la kulmaan taariikhda adag si cad. “Aamusnaanta waxay noqon kartaa difaac, laakiin sidoo kale waxay yeelan kartaa saameyn xun mustaqbalka fog.”
Wuxuu carrabka ku adkeeyay saxnaanta taariikhiga ah. “Xasuuqii Rwanda wuxuu ahaa xasuuq ka dhan ah Tutsi-ga, in la fahmo taasi waa lagama maarmaan.”
Waxa uu ka digay in si dhab ah loo qaato hadalada wax yeeleynta ah xitaa ka hor inta aysan dhicin rabshado. “Hadalada noocan oo kale ah had iyo jeer ma horseedaan xasuuq,” ayuu yidhi, “laakiin waxay abuurtaa shuruudo.”
“Ma aha tiro kaliya”: marag-furka badbaadiyaha ka dib guddiga
Landry Kwizera, oo madax ka ah Jaaliyadda Ruwaanda ee Dibadda – Maine Cutubka (RCAM) iyo ka badbaaday xasuuqii, ayaa ka hadlay guddiga ka dib, isaga oo si qoto dheer u marag kacaya shakhsi ahaan. “Anaga, ka badbaaday ahaan, ma nihin tiro kaliya,” ayuu yiri Kwizera. “Waa waalidiinteena, deriskeena, asxaabtayada, dadka aan iskuulka la dhigannay.”
Wuxuu diiday nooc kasta oo diidmo ah ama qalloocinta taariikhda. “Xusuustu maaha doorasho,” ayuu yidhi. “In la iloobo waa inaan ka tagno kuwa aan weynay.” Kwizera ayaa sidoo kale ku nuux nuuxsaday in xasuuqaasi lala beegsaday dadkii la dilay. “Markaan nidhaahno waxay ahayd xasuuq ka dhan ah Tutsi, maaha wax gorgortan ah.”
Isaga oo dib u xasuusanaya waaya-aragnimadiisa caruurnimo ee 1994-tii, waxa uu yidhi, “Waxa aan ahaa lix jir, wax walba maanu fahmin, laakiin waalidkeen waxa ay ogaayeen in nala beegsanayo.”
In kasta oo uu dhaawac soo gaadhay, haddana waxa uu xoogga saaray adkaysi iyo masuuliyad. “Halkan uma taagnayn dhibanayaal,” ayuu yidhi. “Waxaan halkan u taagannahay iftiin iyo rajo mustaqbal wanaagsan.” Waxa kale oo uu ka digay khatarta ay leedahay qallooca. “Haddii aynaan ka hadlin, kuwa kale waxay qalloocin doonaan taariikhdeena. Taasi waa sida diidmadu u korto.”
Codka ardayga ee xusuusta
Benjamin Ndamukunda, oo 21 jir ah, kana mid ah ardaydii soo qaban qaabisay xaflada, ayaa la hadlay Amjambo Africa, wuxuuna dib u milicsaday sababta uu jiilkiisu ula falgalayo Kwibuka.
“Munaasabadani waxay qaabaysay fahamkayga ku saabsan cidda aan nahay dad ahaan,” ayuu yidhi. “Waxay muujinaysaa sida ay bulshadeenu u adkeysan karto.” Waxa uu sheegay in xuska aan si qaldan loo fahmin. “Uma maleynayo inay soo nooleyneyso nacaybka, waxay keenaysaa wacyigelin si aan wax uga baranno khaladaadka oo aan u hubinno inaysan mar dambe dhicin.”
Ndamukunda ayaa intaa ku daray in xitaa dhalinyarada dhalatay xasuuqa ka dib ay mas’uuliyad ka saaran tahay inay ka qeyb qaataan taariikhdeeda. “Waxay dareemi kartaa fogaan,” ayuu yidhi, “laakin wali waa qayb ka mid ah aqoonsigayaga iyo mas’uuliyaddayada.”
Milicsiga bulshada
Ka soo qayb galayaasha waxaa ka mid ahaa Janet Letters, oo xubin ka ah Kaniisadda Ark ee Lewiston, oo u timid inay taageerto saaxiibada uu saameeyay xasuuqa. “Aad baan ugu faraxsanahay inaan ka soo qayb galo,” ayay tidhi. “Aad ayay muhiim iigu ahayd inaan halkaas joogo si aan u taageero oo aan fahmo wixii ay soo mareen.”
Waxay intaas ku dartay, “Xasuusku waa shar weyn, mana jirto cid u istaagtay sidii ay uga hortagi lahayd, waxaan Alle ka baryayaa in la baraarujiyo caalamka si aysan taasi mar dambe u dhicin.”
Milicsiga arday: Solomon Kayobotsi
Arday Solomon Kayobotsi, oo xubin ka ah kooxda doonyaha doonyaha ee Kulliyada Bates, ayaa jeediyay hal-ku-dhig intii uu socday barnaamijka oo ka tarjumaysa xusuusta iyo aqoonsiga. Waxa uu ku tilmaamay Kwibuka “Run soo celinta.”
“Waa meesha aamusnaanta lagu jabiyo, oo xusuusta lagu ilaaliyo sida hanti,” ayuu yidhi.
Mas’uuliyadda hay’ad
James L. Reese, Associate Dean of Students for International Student Programs ee Bates College, ayaa sidoo kale la hadlay Amjambo Africa, isagoo ku nuuxnuuxsaday doorka jaamacaduhu ku leeyihiin kobcinta wadahadalka.
“Xusasyadani waa tusaale xooggan oo bogsiinta,” ayuu yidhi. “Waxay naga caawiyaan inaan ka fikirno caddaaladda, caddaaladda, iyo mas’uuliyadda.”
Waxa uu intaa ku daray in waxbarashadu ay tahay in ay dhaafto aqoonta. “Ardaydu waxay qaadan karaan waxay bartaan oo waxay noqon karaan u doode bulshooyinka wanaagsan,” ayuu yidhi.
Xusuusta iyo feejignaanta
Lataliyaha ka badbaaday xasuuqa iyo lataliyaha caafimaadka dhimirka Anne Marie Mukankusi, oo ka qayb qaadatay dood cilmiyeedka, ayaa xasuusisay dhagaystayaasha miisaanka waara ee xusuusta. “Waxyaabahaas oo dhan oo aad aragto, waxaan goob joog u ahaa anigoo dhalinyaro ah,” ayay tiri. “Ma awoodno inaan iloobo.”
Makhribnimadii ayaa lagu soo gaba gabeeyay shumac shumac ah, iyadoo ka qaybgalayaashu ay aamusnaayeen oo ay ku maamuusayeen dhibanayaasha xasuuqa. Sida shumacyadu hoolka oo dhan ku soo qulqulayaan, farriinta ayaa ka sii gudubtay Lewiston: xusuustu maaha oo keliya wixii la soo dhaafay – waa mas’uuliyadda mustaqbalka. Ama, sida ka qaybgalayaashu ay ku dhawaaqayeen codad kala duwan habeenkii oo dhan: Mar dambe waa in aanay noqon in ka badan erayada.
Ogeysiiska Tifaftiraha: Maqaalkani wuxuu markii hore ku soo baxay cadadkii daabacaadda ee horraanta bisha May 2026 ee Amjambo Africa.
