Waxaa qoray Amy Harris
Saraakiisha ugu sareysa caafimaadka Mareykanka ayaa dhawaan sameeyay sheegashooyin ah in qaadashada Tylenol ama noocyada kale ee acetaminophen xilliga uurka aysan ahayn mid badbaado leh. Saraakiisha ayaa ku andacoonaya in acetaminophen ay ku xiran tahay autism, ADHD, iyo xaaladaha kale ee neerfaha ee carruurta. Si kastaba ha ahaatee, ma jiraan wax caddayn ah oo ku xidhaya daawooyinka xaaladahan. Saynis yahano badan, takhaatiir, iyo waalidiin ayaa ka hela ogeysiisyadaan ku saabsan, jahawareer, iyo waxyeelo u keeni karta hooyooyinka.
Acetaminophen waa dawo caadi ah oo loo isticmaalo in lagu daweeyo xanuunka fudud ama dhexdhexaadka ah laguna dhimo qandhada, waxaana lagu iibiyaa warqad dhakhtar la’aan sida Tylenol ama Paracetamol. Daawadu waxay ku shaqeysaa iyadoo beddeleysa sida jirku u dareemo xanuunka iyo qaboojinta jirka. Acetaminophen waa daawada ugu badan ee dumarka laga soo iibsado uurka si ay u yareeyaan qandho, xanuun, ama raaxo la’aan. Daraasaduhu waxay qiyaaseen in in ka badan kala badh (50-65 boqolkiiba) haweenka ku nool Maraykanka iyo Yurub ay soo sheegaan qaadashada acetaminophen ugu yaraan hal mar inta lagu jiro uurka. 20 ka mid ah 100kii haween ee uurka leh waxay qaataan Tylenol dhammaan seddexda biloodba.
Autism spectrum disorder waa xaalad la xiriirta korriinka maskaxda. Waxay saamaysaa sida ay dadku u arkaan dadka kale iyo la dhexgalka iyaga. Qabashada cilladdu waxay ka dhigi kartaa la xiriirka dadka kale mid adag xaaladaha bulshada. Sida laga soo xigtay Ururka Caafimaadka Adduunka (WHO), xanuunka autism-ku wuxuu qeexayaa koox calaamado iyo xaalado kala duwan.
Sababta saxda ah ee autismka lama yaqaan. Ma jirto hal sabab. Cilmi-baaristu waxay muujinaysaa in arrimo badan oo kala duwan ay kordhin karaan fursadda qofka uu ku yeelan karo cudurka autism. Akademiyada Maraykanka ee Dhakhaatiirta Carruurtu waxay u kala saartaa arrimaha khatarta ah ee autismka sida: 1) deegaanka, sida la kulanka wasakhowga hawada ama rasaasta; 2) bayooloji, sida inuu yeesho waalid ka weyn; iyo 3) Hidde, taasoo la micno ah in autismku ka dhex socdo qoysaska.
Feejignaanta deficit hyperactivity disorder (ADHD) waa xaalad caafimaad maskaxeed. Dadka qaba ADHD waxay yeelan karaan astaamo isku dhafan, oo ay ku jiraan feejignaan adag, firfircooni badan, iyo dabeecad aan kicin. Calaamaduhu waxay ku bilaaban karaan carruurnimada, laakiin dadka lama ogaan karo ilaa qaangaarnimada. Sida autism-ka, waxaa jiri kara arrimo badan oo kala duwan oo kordhin kara fursadaha qofka lagu ogaado ADHD. Sida autism-ka, ADHD waxay ku dhex socon kartaa qoysaska. Sidoo kale, arrimaha deegaanka, sida ku-soo-gaadhista rinjiga rasaasta marka aad carruur tahay, waxay kordhin kartaa khatarta qof ahaaneed ee ADHD.
In ka badan 20 sano oo ballaaran, cilmi baaris ballaaran ayaa raadiyay xiriirka ka dhexeeya isticmaalka acetaminophen xilliga uurka iyo autismka. Si kastaba ha ahaatee, daraasaduhu ma muujinayaan wax caddayn ah oo taageeraya xidhiidhka ka dhexeeya daawada iyo autismka. Dr. Laura Blaisdell, oo ah dhakhtarka carruurta ee MaineHealth, xubin ka mid ah guddiga qaybta Maine ee Akademiyada Maraykanka ee Maraykanka, iyo khabiirka caafimaadka dadweynaha ee cudurrada faafa ee carruurta, ayaa arkay, “Sayniska Tylenol isma beddelin. Madaxweyne Trump, oo aan ahayn saynisyahan ama dhakhtar, ma helin wax cusub oo ku saabsan Tylenol – wuxuu si fudud u baqay dadka.”
Kulliyadda Maraykanka ee Dhakhaatiirta Dhallaanka iyo Dhakhaatiirta Haweenka, Hay’adda Dawooyinka Yurub ee Midowga Yurub, Akademiyada Maraykanka ee Dhakhaatiirta Carruurta, Akademiyada Maraykanka ee Dhakhaatiirta Qoyska, iyo ururada kale ee caafimaadka adduunka oo dhan waxay sheegaan in acetaminophen ay badbaado u tahay haweenka uurka leh inay qaataan. Waxay kula taliyaan dadka uurka leh inay la hadlaan bixiyaha xanaanadahooda haddii ay qabaan su’aalo ama walaac ku saabsan qaadashada acetaminophen.
Dr. Kathryn WWadland, oo ah dhakhtarka haweenka-dhakhtarka haweenka ee Northern Light Mercy Health Women’s Health ee Portland, ayaa sheegay in madax-xanuun, qandho, iyo xanuun ay lama huraan u yihiin in la daweeyo xilliga uurka. Madax-xanuunku wuxuu noqon karaa calaamad digniin ah xaalad cadaadis dhiig oo nafta halis gelin karta xilliga uurka, oo loo yaqaan preeclampsia. Tobaneeyo sano oo daraasado ah ayaa muujinaya xiriirka ka dhexeeya xummad badan xilliga uurka iyo cilladaha dhalashada. Cilmi-baadhisyo kale ayaa muujinaya xidhiidhka ka dhexeeya qandhada xilliga uurka iyo dhicinta, foosha ka hor, iyo dhalmada ilmo yar. Haweenka uurka leh ee qaba madax-xanuun, qandho, ama xanuun kale waa inaysan isku dayin inay “adag ka bixiyaan.” Cilmi baaristu ma muujinayso xiriirka sababa ee ka dhexeeya isticmaalka acetaminophen ee carruurta iyo autismka, ADHD, ama naafanimada garaadka. (Carruurta da’doodu ka yar tahay 12 toddobaad waa in aan la siinin acetaminophen ilaa uu farayo dhakhtarka carruurtooda.)
In kasta oo ay jiraan cinwaanno warar ah oo dhawaanahan soo baxayay oo sheegayay in aanay saynisku taageerayn, caddaymaha la baadhay ayaa sheegaya in haweenka uurka leh iyo qoysaskoodu ay weli si ammaan ah u qaadan karaan acetaminophen madax-xanuun, qandho, xanuun, iyo xanuun. Sida daawooyinka kale ee uurka, had iyo jeer way fiican tahay inaad ka hubiso bixiyaha xanaanada uurka wax ku saabsan calaamadaha iyo sida wax looga qabto calaamadahaas. Bixiyeyaasha daryeelka caafimaadka u tababaran ayaa ah dadka ugu fiican in la weydiiyo sida iyo goorta la qaadanayo acetaminophen xilliga uurka.
