by Jean Damascène Hakuzimana

Tariki 7 Ugushyingo Alpha Condé, w’imyaka 82 yatangajwe ko yatsinze amatora ya Perezida bimwemerera manda ya gatatu ku butegetsi nubwo itavugwaho rumwe. Muri Ivory Coast ari we muturanyi wa Guinea naho Perezida Ouattara yongeye gutorerwa kuyobora igihugu manda ya gatatu ku myaka 78. Bose uko ari babiri binjiye mu ikipe y’abaperezida ba Afurika biyongeje manda ku butegetsi nyuma y’aho izo bemerewe n’itegekonshinga zirangiye aho usanga ari ebyiri ahenshi.

Abenshi mu baperezida babigezeho bahinduye itegekonshinga bagakuramo inzitizi zibabuza kwiyongeza manda. Uko uyu mukino ukinwa usanga bidasa ariko ikigambiriwe kikaba ari kimwe. Urugero perezida Alpha Conde yiyamamarije manda ya gatatu avuga ko agiye kurangiza ibyo yari yatangiye naho Alassane Ouattara avuga ko ashaka kumvira ubusabe bw’abaturage ni nyuma y’aho umukandida yari yarateguye ngo azamusimbure apfuye bitunguranye: bigaragara ko atari yiteguye kubona ubutegetsi bujya mu maboko y’abatavuga rumwe nawe bayobowe n’uwahoze ari Minisitiri w’intebe Pascal Affi N’Guessan.

Abaperezida bamwe bamaze ku butegetsi imyaka irenga manda eshatu. Perezida Museveni wa Uganda yasabye ko Imyaka ntarengwa yo kuba Perezida ikurwa mu itegekonshinga kugirango abashe kongera kwiyamamaza nyuma y’imyaka 34 ku butegetsi-Ubusanzwe itegekonshinga rya Uganda rivuga ko umukuru w’igihugu atagomba kuba munsi y’imyaka 35 kandi ntarenze 75. Mbere yo kurwanya imyaka yari yarakuyeho kandi ingingo igena manda ntarengwa umukuru w’igihugu yemerewe.

Museveni ni umwe mu baperezida batanu ku isonga ry’abamaze igihe ku butegetsi muri Afurika. Teodoro Obiang Nguema Mbasogo wa Guinea Equatoriale yagiye ku butegetsi muri 1979. Abandi barimo Paul Biya wa Cameroon uri ku butegetsi kuva mu 1982; Denis Sassou Nguesso wa Congo Brazza Ville amaze imyaka 36 ku butegetsi naho Idriss Deby Itno wa Chad, amaze ku butegetsi imyaka 29.

Kwiyongeza manda akenshi bitera imvururu zisenya rimwe na rimwe, bamwe bagafungwa nkuko byagendekeye uhagarariye abatavuga rumwe na Ouattara, bwana Pascal N’Guessan. Uyu yafunzwe tariki 7 Ugushyingo aregwa iterabwoba ni nyuma y’aho abashinzwe umutekano bakozanyijeho n’abatishimiye amatora. Uku gukozanyaho kwasize abagera kuri 40 bahasize ubuzima. Icyizere cyo guhinduka kigenda kiyoyoka uko umuperezida agundira ubutegetsi cyane ko aba yigwizaho ububasha ari nako ahonyora abatavuga rumwe nawe.

Tariki 28 Nyakanga, 2015 ubwo Perezida Obama yagezaga imbwirwaruhame ku bayobozi b’umuryango w’Afurika yunze ubumwe yagize ati: “ Iyo umutegetsi agerageje guhindura amategeko hagati mu mukino kugirango agundire ubutegetsi, birimo ingorane zo guteza imidugararo ndetse iba ari intambwe ya mbere igana ahabi.” Umuryago w’Afurika yunze ubumwe wakomeje kwicecekera mu gihe abategetsi bamwe bahindura itegekonshinga ngo biyongeze manda ku butegetsi.

Ihindagurika ry’imitegekere no kugundira ubutegetsi byagiye bitera bamwe kuva mu bihugu byabo bagahungira itotezwa mu bindi bihugu harimo n’abari muri Maine. Ibi bituma abanyafurika baba mu mahanga barushaho kwiyongera. Imwe mu nkuru zo muri Daily Maverick, Mmusi Maimane, umwe mu bigeze kuyobora ishyaka ritavuga rumwe na Leta muri Afurika y’Epfo agira ati: “Twabonye abenshi mu baharaniye ubwigenge baza ku butegetsi bavugirizwa impundu nyamara bagahita bimakaza umuco wa ruswa no kuba abatware. Twabonye abenshi mu bategetsi b’ibikomerezwa bigwizaho umutungo w’umurengera wa rubanda rugufi.” Maimane yemeza ko igihe kigeze ngo abato bashyirwe mu myanya y’ubutegetsi: “Afurika ikeneye abayobozi bakiri bato, bashya, bakerebutse badafitanye isano n’intambara zo kubohora Afurika zarangiye cyera.”