Yanditswe na Alison Gorman, M.D.  Greater Portland Health

Ese wari wigera wumva igituntu? Igituntu ni ubwandu buterwa na bagiteri itera igituntu. Aka gakoko kaboneka mu bice byinshi by’isi. Abantu bafite ubu bwandu bushobora kuba buri gukora bityo ubufite akumva arwaye cyane, cyangwa se bakagira ubwandu ariko butuje, bita (latent TB cyangwa sleeping TB mu Cyongereza) kitagira ibimenyetso nabike.

Abantu bashobora kwandura igituntu bahumeka udukoko tw’iyi ndwara mu mwuka. Ibi akenshi bibaho iyo iyo umuntu ahumetse umwuka nyuma y’uko umuntu ufite igituntu gikangutse akwirakwije udukoko binyuze mu kuvuga, kuririmba cyangwa gukorora.

Umunyu ufite igituntu gikangutse ashobora kugira inkorora itajya ikira, akabira icyuya nijoro, agahinda umuriro cyangwa agata ibiro. Akenshi, abantu bafite igituntu gikangutse bumva batameze neza.

Bitandukanye n’ibi, abantu bafite igituntu twakwita ko gisinziriye, bumva bameze neza kuko ako gakoko kaba gasinziriye bityo ntigatere icyuririzi na kimwe. Abantu bafite iki gituntu gisinziriye ntabwo baba bashobora kugikwirakwiza mu bandi.

Ni ngombwa kugenzura ngo urebe niba umuntu runaka yarigeze ahura n’udukoko tw’igituntu. Ibi tubikora twifashishije ikizamini gikorerwa ku ruhu kitwa “PPD” cyangwa se kigakorwa mumaraso. Ibi bizamini byombi byerekana ko umuntu runaka yaba yarahumetse udukoko dutera igituntu.

Iyo ikizami cyerekanye ko umuntu yahumetse udukoko dutera igituntu, ningombwa kureba niba utwo dukoko turi gukora cyangwa se dusinziriye. Bitewe n’uko igituntu gitera ibimenyetso mubihaha, abaganga bagenzura bifashishije ikzamini gifotora kifashishije imirire izwi nka Xray maze bakareba niba utwo dukoko tutarateye indwara mubihaha. Bazasaba n’ibindi bimenyetso bitewe n’uko igituntu gishobora kwibasira n’ibindi bice by’umubiri Atari ibihaha gusa.

Igihe ikizamini cy’imirasire ya Xray cyerekanye uburwayi bukangutse, umurwayi yoherezwa ku muganga w’impuguke mu kuvura igituntu kugirango ahabwe ubuvuzi n’imiti ikomeye. Ni ngombwa cyane ko bene abo barwayi bavurwa – barinda ubuzima bwabo ari nako bibarinda gukwirakwiza ubwo burwayi mu bandi bantu mu muryango mugari. Abarwayi bafite igituntu gikangutse bakorana n’itsinda ry’abavuzi kugirango bamenye neza ko babona imiti ndetse ko bitaweho uko bikwiye. Akenshi ubwo buvuza bumara amezi menshi.

Igihe ikizamini cy’imirasire ya Xray kiterekanye igituntu gikangutse, ndetse hakaba nta mpungenge z’igituntu ahandi hantu mubiri, bivugwa ko umuntu afite igituntu gisinziriye. Ni ngombwa ko abantu bafite bene iki gituntu bafata imiti nabo. Benshi bashobora kwibaza impamvu umuntu nk’uwo akeneye kuvurwa kandi ameze neza. Biterwa n’uko icyo gituntu gisinziriye gishobora gukanguka igihe icyo ari cyo cyose maze kigahinduka igintu gikangutse. Ibi biba ku bantu ki kigero kiri hagati ya 5-10% aho iki gituntu gikanguka maze umuntu agatangira kugikwirakwiza mubandi. Abarwayi bafite igituntu gisinziriye bafata imiti amezi runaka kugirango bizere ko ubwo bwandu butazigera bukanguka.

Kwipimisha igituntu ndetse no kwivuza igituntu haba igikangutse cyangwa igisinziriye bifitiye ingaruka nziza twebwe twese mu muryango mugari. Iyo dufatanyije kugirango dukumire ikwirakwizwa ry’igituntu, ubuzima bw’umuntu n’ubw’umuryango mugari muri rusange burushaho kumera neza. Ningombwa kuvugana n’itsinda ry’abakuvura igihe ufite ibibazo cyangwa ushaka gusuzumwa igituntu.